Elke vrijdag houden we spreekuur in Buradi, vlakbij de Oegandeze grens. Hier zien we de meeste ondervoede kinderen, omdat de mensen in Oeganda armer zijn dan in Kenia. Ze verbouwen vaak cassave, omdat dat makkelijk en goedkoop is. Maar helaas is dat dan ook het enige wat de kinderen te eten krijgen. Cassave bevat echter weinig voedingsstoffen en dat zien we terug in de kinderen die soms minder dan 60% wegen van wat ze zouden moeten wegen. We behandelen onder andere een moeder die 3 dochters heeft, waarvan de jongste 2 ernstige ondervoeding hebben. De baby woog bij geboorte 3 kg, maar nu met 4 maanden nog maar 2,4 kg. Van de kliniek krijgen ze verrijkte melkpoeder mee, maar helaas wordt die verdeeld met de andere 2 kinderen en krijgt de baby het maar af en toe te eten. Vorige week zijn we illegaal overgestoken naar Oeganda gegaan om te kijken waar ze wonen en hoe we ze beter kunnen helpen met het geld dat jullie gedoneerd hebben. Het was een hele tocht om daar te komen en we zijn met fiets en al 2x met een houten bootje de rivier overgestoken om vervolgens nog een uur door de bush te lopen voor we bij hun huis aankwamen. Het viel ons eigenlijk erg mee en ze hebben een redelijk stuk land waarop ze genoeg voedsel moeten kunnen verbouwen. Maar ook zij verbouwen alleen cassave, omdat dat goedkoop is. Behalve dat cassave weinig voedingsstoffen bevat, duurt het ook 1,5 jaar voordat het geoogst kan worden. In de tussentijd is er dus weinig of geen eten. Toen we vroegen wat ze zelf het liefst zou willen van ons, was haar suggestie om een koe voor het gezin te kopen. Koeien zijn hier een statussymbool en niet goedkoop. Een kalf kost 15.000 ksh en een volwassen koe 60.000 ksh (omgerekend 150 tot 600 euro). Aangezien we niet kunnen bedenken hoe ze met een koe beter voor haar kinderen kan zorgen, denken we dat de koe meteen verkocht zal worden. Na wat brainstormen met de lokale mensen, hebben we uiteindelijk vele zaden en bonen gekocht die ze kan planten of opeten en 2 kippen en een haan, die hopelijk snel voor eieren en kuikens gaan zorgen.

In de weekenden zijn we heerlijk vrij en verkennen we de omgeving. Met twee jongens van het team zijn we twee weekenden gaan fietsen. Afgelopen zaterdag zijn we naar Port Victoria op en neer gefietst, een rit van 110 km over heuvelachtige zandweggetjes. Met name voor Louisa was het een uitdaging, omdat ze de rit moest fietsen op een afgedankte witte Veluwe fiets. De rit begon ook nog eens met een lekke band, nadat ze iets te hard tegen één van de vele stenen op de weg was gereden. Gelukkig kan je hier bij elk dorp je band laten plakken voor 20 cent en was de rest van de rit prachtig door de bush en kleine dorpjes heen. Port Victoria is een schattig vissersplaatsje aan Lake Victoria waar ze veel tilapia vangen en vervoeren naar de rest van het land. Het andere weekend hebben we met de fietsen in de auto de ferry genomen naar Rusinga Island. Na een dag fietsen in de bergen, hebben we op het eiland overnacht in een Keniaans hotelletje voor 2 euro pp. Hiervoor krijg je wel een Keniaanse douche wat betekent dat je met een jerrycan water en een teiltje mag proberen te douchen, aangezien ze geen stromend water hebben. Het volgende weekend hebben we dit wel gecompenseerd door in een mooi hotel in het regenwoud van Kakamega te overnachten en ons papieren huwelijk te vieren. Het hotel is een christelijke retraite, dat midden in het regenwoud ligt. Vergezeld door vele aapjes, hebben we daar 2 wandelingen gemaakt en zijn we op ons jubileum ‘s ochtends vroeg in het donker vertrokken om de zonsopkomst te zien op een heuvel.

Over een paar dagen zit ons werk er na 4 maanden weer op in Afrika en gaan we nog 10 dagen rondreizen en relaxen in Kenia. We hopen nog een mooie duik te maken voor de kust van Afrika en te vertoevenen op een mooi strand. De afgelopen maanden zijn voorbij gevlogen en we hebben een super mooie tijd gehad, maar kijken er ook naar uit om weer lekker thuis te zijn.

Na deze officieele afronding van ons werk in Oeganda is het dan eindelijk tijd voor vakantie. Met een gehuurde Toyota Rav 4 crossen we met Arjen en Suzan vrijwel geheel Oeganda door in twee weekjes. We beginnen met een dagje raften op de Nijl. Een van de mooiste plekken op aarde om te raften. De spectaculaire rapids weten ons niet droog te houden en we ervaren menig ‘flip-over’, welke de dames dapper weten te doorstaan. De volgende dag vertrekken we richting Lake Bunyonyi voor de attractie van Oeganda, gorilla trekking. We slapen in een hutje met prachtig uitzicht op het meer en de volgende dag gaan we bij de gorilla’s op visite. Na een uurtje lopen aan de rand van het regenwoud, staan we oog in oog met de Nkuringo-familie. Een uur lang observeren en fotograferen we de gorilla’s en de twee zilverrug gorilla’s komen angstvallig dichtbij. Enkele dagen later hebben we ongeveer dezelfde ervaring maar dan met een chimpanzee trekking in Kibale Forrest. De chimps komen ook erg dichtbij en lijken meer op de mens dan de gorilla’s. De laatste dagen van de vakantie brengen we door in Murchison Falls National Park, waar we zelf en met gids op safari gaan. De safari op de Nijl staat garant voor vele nijlpaarden en krokodillen, terwijl de safari in het park ons de ‘Big Four’ oplevert. De leeuwen zijn helaas niet zichtbaar, maar we spotten wel drie luipaarden wat niet vaak gebeurd.

Als we Arjen en Suzan na deze fantastische vakantie hebben uitgezwaaid, nemen we zelf de bus van Kampala naar Busia, het grensdorpje Oeganda-Kenia. Als we bij de grens komen, moeten we de bus uit om naar de Immigration Office van Oeganda te gaan. Bij het loket krijgen we plots problemen. Onze paspoorten worden ingenomen en naar een mannetje achter een ander loket gegooid. Deze geeft aan dat we illegaal in Oeganda zijn en hij maant ons vervolgens mee te komen naar een donker kamertje. We moeten gaan zitten en de gordijnen worden gesloten. De man geeft aan dat we 30 dagen illegaal in Oeganda zijn verbleven. Ons visum is weliswaar drie maanden geldig, maar bij de stempel die we kregen bij binnenkomst in het land staat onleesbaar met pen bijgeschreven dat het geldig is voor een maand. Het visum waarvoor we naar Londen zijn geweest doet blijkbaar niet ter zake. Dit betekent een boete zo meldt hij en hij laat ons zien dat het 30 dollar per dag kost. Bij elkaar dus 1.800 dollar. We weten niet goed wat we hier nu weer mee moeten en Chris wordt boos terwijl Louisa lief probeert te blijven. De man loopt weg met onze paspoorten en enige minuten later komt hij terug. Als Chris boos op hem wordt en aangeeft dat we via de First Lady in Oeganda hebben gewerkt en haar wel even kunnen bellen loopt hij wederom weg. Enkele minuten later krijgen we onze paspoorten terug en we weten niet hoe snel we weg moeten komen.

Uiteindelijk komen we zonder verdere problemen in Kenia aan, waar we worden opgehaald door Hankees. Hij is de voorganger van Chris als dokter die voor de Rotary in Kenia werkt. We worden meegenomen naar het prachtige doktershuis in Lwanya en na het weekend beginnen we met zijn drieen in de verschillende dispansories met spreekuur. De Rotary Docters Nederland heeft op verschillende plaatsen in Afrika kliniekjes opgezet. Wij werken twee dagen in de week in het hoofdgebouw in Mundika en drie dagen met een jeepline in kleine dorpjes op geimproviseerde wijze. We hebben een klein lab bij ons welke verschillende tests kan uitvoeren (malaria, Hb, glucose, HIV, syfillis, zwangerschap, bloedgroep, urine en ontlasting analyse). Verder is er een apotheekje aanwezig met alle benodigde medicatie, waar patienten op goede wijze uitleg krijgen. Verder is er altijd een vertaalster aanwezig. Voor elk spreekuur krijgen de wachtende patienten een voorlichtingspraatje en worden ze ingeschreven. De kosten zijn 100 KSh voor volwassenen en 50 KSh voor kinderen (respectievelijk 1 euro en 0,50 euro). Voor dit bedrag krijgen ze het consult, eventueel aanvullend onderzoek en medicatie en hoeven ze niet te betalen bij indien een controle afspraak nodig is.

We werken de eerste week erg prettig samen met Hankees, een doorgewinterde gepensioneerde huisarts met de nodige ervaring in Afrika. We zien naast malaria meteen een hoop interessante en ingrijpende patienten langskomen. Van een psychose tot een recidiverende osteomyelitis (botvliesontsteking) bij een 11-jarig jongetje en van een abces tot ernstig ondervoede baby’s. Vooral de vier maanden oude baby met een gewicht van 2,8 kg (geboortegewicht 3 kg) maakt indruk. Hij heeft extra verrijkte voeding meegekregen, maar moeder heeft het ook aan de andere kinderen gegeven. Na een week is de baby niets aangekomen. Volgende week zien we hem hopelijk weer…

Het is een fijne kliniek om te werken met een goed team van verpleegkundigen en verloskundigen. Omdat het zo druk is, staan we elke dag om 6.30 uur op om op alle afdelingen visite te lopen, zodat we om 9 uur op de polikliniek kunnen zijn waar gemiddeld 150 patiënten per dag komen. We zien vele kinderen en volwassenen en vaak is het scala aan klachten eenduidig; hoofdpijn, buikpijn, misselijk, diarree, gewrichtspijn en koorts. Allemaal symptomen passend bij malaria. De clinical officers vertellen ons dat een hoop mensen komen met malaria-achtige klachten, maar eigenlijk alleen met het doel gratis malaria medicatie te krijgen voor in huis. We testen dan ook vrijwel iedereen voordat we medicatie geven, om zo te proberen resistentie niet in de hand te werken. Opvallend genoeg is het tijdens ons verblijf drukker. Vele patiënten komen met jaren bestaande klachten nog eens even bij de ‘mzungu’ (witte) dokter in de hoop op een oplossing.

Als we op onze eerste dag visite lopen is een jong meisje net opgenomen. Ze reageert vrijwel niet, is erg vermagerd en ziet er niet goed uit. Haar bloedsuiker is onmeetbaar hoog en we vermoeden dan ook een diabetische keto-acidose (ernstige vorm van onbehandelde suikerziekte). Het meisje is al jaren ziek, maar meerdere klinieken konden niet vinden wat er aan de hand was. Een bloedsuiker was nog nooit geprikt. Waar we in Nederland insuline en vocht gereguleeerd geven via pompen en elke twee uur uitgebreid bloedonderzoek doen, daar is dat hier allemaal niet mogelijk. De geneeskunde gaat hier terug naar de basis, waar je moet vertrouwen op wat je ziet en moet varen op de enkele meting die je wèl kan doen. Gelukkig daalt haar bloedsuiker gedurende de dag snel met extra vocht en insuline. Ze knapt op en voor ze naar huis gaat, laten we een bloedsuikermeter uit Kampala voor haar komen en leren haar zelf te prikken en te insuline spuiten.

Onze laatste werkdag is er één om nooit te vergeten. Om 17 uur zijn we net klaar met de patiënten op de polikliniek, als we naar de afdeling worden geroepen door een grote groep mensen. Op de afdeling is een ziek meisje bewusteloos binnen gebracht. Als we haar zien, heeft ze trekkingen en een gorgelende ademhaling. We passen de head-tilt chin-lift toe (om haar ademweg open te houden), waardoor ze weer normaal kan ademen en geven haar diazepam, waarna ze weer rustig is. Ze blijft bewusteloos en later horen we van haar echtgenoot dat ze in de ochtend om 11 uur al is begonnen met trekkingen en bewusteloos is geraakt. Ze wonen echter in een afgelegen dorp en hadden moeite om geld te regelen voor vervoer. Uiteindelijk is het gelukt haar op een bodaboda vast te binden en langzaam naar het ziekenhuis te rijden. Ondertussen is ze dus al meer dan zes uur bewusteloos. Daarbij blijkt ze ook nog 6 maanden zwanger te zijn.

Aangezien we veel malaria hebben gezien en ze koorts heeft, is de eerste gedachte dat ze cerebrale malaria heeft. De sneltest is negatief, maar we besluiten haar toch een eerste dosis antimalaria medicatie te geven. Ze kan nog steeds niet goed ademen zonder dat we haar ademweg openhouden en aangezien we te weinig spullen hebben, besluiten we dat ze naar het grotere ziekenhuis moet. Als dat door de verpleging aan haar familie wordt vertelt, willen ze dat eigenlijk niet. Ze hebben namelijk geen geld voor de brandstof van de ambulance, die patiënten hier zelf moeten betalen. We zeggen snel dat wij de brandstof betalen, voor ze onderling ruzie beginnen te maken.

De ambulance is niet meer dan een busje waar de patiënte op haar matras wordt ingeschoven. Samen met haar man en tante gaan we achterin zitten en vertrekken we met gillende sirenes naar het ziekenhuis. Na vijf minuten stoppen we echter al om te tanken en rijden daarna weer snel door. Over een hobbelige zandweg scheuren we met 120 km/uur naar het ziekenhuis. Door alle hobbels, vliegen we achterin alle kanten op, waarbij we proberen haar ademweg open te houden en haar rustig te houden. De rit duurt lang en we zijn een uur onderweg. Door alle hobbels wordt iedereen behalve Chris misselijk en hangen haar man en tante op een gegeven moment uit het raam over te geven. Louisa wordt een beetje misselijk en Chris geniet van de gedachte in een ambulance te racen als mzungu met twee kotsende locals. Gelukkig komen we veilig aan en net als we de deuren openen van de ambulance, krijgt ze opnieuw trekkingen. We hebben gelukkig diazepam bij ons en snel leggen we haar op een brancard en rijden we haar naar de afdeling.

In het ziekenhuis worden we opgevangen door verpleegkundigen, die telefonisch overleggen met de arts die nog in een vergadering zit. We plaatsen een mayotube om haar ademweg vrij te houden, ze krijgt een eerste gift antibiotica en er wordt gesuggereerd of ze geen eclampsie (zwangerschapsvergiftiging) heeft. Het lab is echter al dicht en de diagnose wordt later door de arts gesteld door haar urine met een dipstick te testen op eiwit dat 3+ positief is in combinatie met haar bloeddruk die aan de hoge kant is (140/110 mmHg). Ze starten de behandeling om de bloeddruk om laag te krijgen, maar in eerste instantie wordt niets gezegd over wat er met haar zwangerschap moet gebeuren. Voor de arts kwam, hebben we al met de verpleegkundige gesproken dat haar zwangerschap beëindigd moet worden om haar te redden als het zwangerschapsvergiftiging is. De verpleegkundige vertelde toen dat dat niet kon, omdat dat abortus zou zijn en dat hier verboden is. We snijden het onderwerp toch maar weer voorzichtig aan en gelukkig is de arts het met ons eens en schrijft haar de benodigde medicijnen voor. De volgende dag komen we weer langs en horen we dat ze de zwangerschap hebben beëindigd. Het gaat gelukkig nu ook beter met haar gaat en ze reageert weer op aanspreken. Een paar dagen later horen we dat ze lopend het ziekenhuis heeft verlaten.

Dit was alweer de laatste dag in de Oegandeze gezondheidszorg en na een evaluatie gesprek sluiten we het af. Arjen en Suzan zullen ons de komende weken vergezellen voor een welverdiende vakantie. Voor we daaraan kunnen beginnen moeten we eerst nog ons rapport over de belevenissen in Oeganda afronden om deze aan te kunnen bieden aan de First Lady.

De afgelopen week hebben we in Karamoja, een zeer arme en droge regio in Oeganda, gezondheidscentra van verschillende niveaus bezocht. Het systeem zit goed in elkaar en lijkt op papier prima te functioneren, maar in werkelijkheid is de broodnodige zorg voor velen niet beschikaar en/of bereikbaar. Bijzonder en aangrijpend om de gezondheidszorg in Oeganda en met name Karamoja te beleven.

Karamoja is een bergachtig gebied, waarbij dorpjes vaak ver van elkaar verwijderd liggen. De dorpjes bestaan uit hutjes van riet en modder met een omheining van struiken en takken om het dorp ter bescherming tegen andere stammen, het tegenhouden van geiten die de spaarzame kleren op eten en natuurlijk ook om roofdieren als de luipaarden buiten het dorp te houden.

In deze dorpen zijn getrainde vrijwilligers het eerste aanspreekpunt voor de zieken. Ze beschikken over medicijnen (een anti-malaria middel en een antibioticum) om de meest voorkomende ziekten, malaria en longontsteking, te kunnen behandelen. Ze maken gebruik van een kaart met plaatjes (ze zijn vaak analfabeet) om te bepalen hoe ziek iemand is. Deze volunteer health teams (VHT) kan je vergelijken met je tante die een boek over ziekten in haar kast heeft staan en toevallig nog een paracetamolletje in haar tas heeft.

Na de VHT (niveau I) volgen verschillende health centers. De laagste, niveau II, heeft enkele spreekkamers waar zusters spreekuur doen. Niveau III heeft een ‘verloskunde afdeling’, een laboratorium, een antenatale afdeling en gaat op outreach om te vaccineren in de dorpjes. Niveau IV is een klein ziekenhuis dat de beschikking hoort te hebben over meerdere afdelingen, een groter laboratorium, een operatiekamer, een ambulance en voldoende personeel. Naast deze kleinere health centers zijn er ook nog regionale verwijs ziekenhuizen en het nationale verwijs ziekenhuis.

We hebben inmiddels alle verschillende centers bezocht. In Kampala hebben we een maand in het nationale verwijs ziekenhuis, Mulago, gewerkt en vervolgens hebben we in Moroto (Karamoja) in 1,5 week tijd de verschillende andere centers kunnen bezoeken en ook enkele dagen gewerkt in het regionale verwijs ziekenhuis Moroto. Een zeer bijzondere en soms aangrijpende kennismaking met gezondheidszorg in de onderontwikkelde gebieden.

De gezondheidszorg worstelt met een hoop problemen of, zoals ze dat hier noemen, er zijn een hoop uitdagingen. Het komt uiteindelijk vrijwel constant neer op twee belangrijke punten: geen of weinig personeel en tekort aan geld. Het Moroto ziekenhuis is als regionaal verwijs ziekenhuis bedoeld om de ingewikkelde patiënten uit de regio te behandelen. Gek genoeg zijn er geen artsen aanwezig. Tijdens ons bezoek waren de twee basisartsen naar Kampala, waardoor het ziekenhuis enkele dagen zonder artsen zat. Stromend water is niet aanwezig en alleen het laboratorium heeft (zonne)energie. Operaties zijn door gebrek aan stroom vrijwel onmogelijk en röntgenfoto’s kunnen alleen ‘s nachts gemaakt worden als de generator aan staat.

Vrijwel alle kinderen, heel ziek of minder ziek, worden uitgebreid intraveneus behandeld met anti-malaria medicatie en twee soorten zeer heftige antibiotica zonder dat onderzoek is gedaan naar de oorzaak van de ziekte. ‘s Ochtends nemen de zusters op de ondervoedingsafdeling door welke kinderen er in de afgelopen nacht zijn overleden.

De lagere health centers hebben hetzelfde probleem met betrekking tot personeel. De faciliteiten zijn vaak wel in orde, maar door een gebrek aan water en stroom kan niet alles gebruikt worden. Ze komen geld tekort om personeel en andere zaken te betalen en zo kan het gebeuren dat de ambulances stil staan doordat er geen geld is voor brandstof. Ondanks dat de centers in de bergen liggen en zo dicht mogelijk bij de mensen zijn, is het voor veel patiënten vanwege de afstand onmogelijk om bij de health centers te komen en beleeft de traditioneel genezer nog altijd gouden tijden. Nog altijd sterven een hoop vrouwen gedurende de bevalling, doordat wordt vastgehouden aan traditionele manieren van thuis bevallen. De kindersterfte is hier hoger dan waar dan ook in Oeganda, ondanks de grote inspanning die medewerkers  leveren om naar de dorpen te gaan om iedereen te vaccineren.

We zijn nu bezig met het schrijven van een rapport voor de First Lady die tevens de minister is van dit gebied. Het is duidelijk zichtbaar dat reeds een hoop vooruitgang is geboekt, maar er is nog een hoop werk aan de winkel. Hopelijk kan ons rapport helpen met het aanwijzen en oplossen van de knelpunten.

Via de organisatie die ons uitzond naar Oeganda, Doctors for Africa, werd contact gelegd met de First Lady. Meerdere afspraken op haar kantoor, met haar PAs en vlak voor vertrek ook de staatssecretaris, gaan aan ons vertrek vooraf. Na het lezen van alle berichten over Karamoja en het negatieve reisadvies worden we wel wat huiverig of het wel verstandig is naar deze regio te gaan. We nemen contact op met de Nederlandse ambassade, maar veel verder dan het dat een negatief reisadvies geldt komen ze in eerste instantie niet. Uiteindelijk mailt de ambassadeur ons persoonlijk terug, nadat hij begreep dat we naar Karamoja gaan op uitnodiging van de First Lady. We besluiten het avontuur aan te gaan.

We vertrekken vroeg in de ochtend van Kampala naar Moroto, een sub-district van Karamoja. De First Lady wil van ons graag een rapport over de gezondheidszorg in haar regio en haar rechter hand/PA wordt met ons meegestuurd om alles in goede banen te leiden. We hebben een eigen chauffeur die ons met zijn pick-up overal brengt waar we heen willen. Verder blijkt er ook een soldaat met ons mee te gaan. Hij zit op de achterbank met een groot geweer bij zijn voeten. De rit is ruim 10 uur over voornamelijk hobbelige wegen vol kuilen en Louisa wordt regelmatig tegen de soldaat aan geslingerd. Elke keer als ze tegen hem aanbotst voelt ze iets hards, wat later het tweede geweer van de soldaat blijkt te zijn. Na een tussenstop halverwege in een luxe hotel in Mbale komen we in het donker aan in Moroto.

De volgende dag zien we Karamoja voor het eerst bij daglicht. Het landschap is prachtig met overal groen en bergen die doen denken aan de Franse Alpen. De grond lijkt hier erg vruchtbaar, maar door de droogte is er een groot voedseltekort. Het World Food Program van de VN is al meer dan 40 jaar aanwezig in het gebied om voedsel te verspreiden. Als mensen een VN vrachtwagen aan zien komen, rennen ze met zijn allen erachteraan in de hoop een zak voedsel te krijgen. Volgens sommigen maakt het de mensen hier lui, omdat de mensen hierdoor liever wachten op de vrachtwagen van de VN dan zelf wat te gaan verbouwen. Het verhaal gaat dat zaden die onder de bevolking werden verspreid, expres eerst werden geroosterd voordat ze geplant werden. Gek genoeg faalde de gehele oogst.

Karamoja is sinds enige tijd onder controle van de regering. De volken zijn ontwapend en de mensen worden aangespoord te civiliseren. Op het moment dat de president voor het eerst hierheen kwam droegen de mensen geen kleding, het is immers vrij warm. Nu draagt iedereen een zekere vorm van kleding, vaak ernstig in verval met vele gaten en ongewassen en soms zien we dikke wollen truien.. De armoede is overal om ons heen. Ondanks dat iedereen kleding zou moeten hebben, lopen de kinderen vaak bloot rond en daardoor is goed te zien dat de meesten ernstig ondervoed zijn. De bolle buiken die we in Nederland vaak op de televisie zien, vormen hier het normale straatbeeld. De mensen hebben vrijwel geen eigendommen en geld voor voedsel is er niet. Voor wie wel wat geld heeft, is het haast onmogelijk om voedsel te kopen. Door de afgelegen ligging zijn de prijzen van bijvoorbeeld groenten gelijk aan die in Nederland. De mensen wonen in hutjes zonder water of elektriciteit en sanitair ontbreekt, wat grote gevolgen heeft voor de volksgezondheid alhier. De moeder- en kindersterfte is het hoogst van heel Oeganda. Malaria en ondervoeding vormen hier een groot probleem.

Naast alle armoede heeft Karamoja ook ontzettend veel nog onontgonnen rijkdommen. Recent zijn meerdere goudmijnen geopend, marmermijnen functioneren op volle toeren en ook andere rijkdommen bevinden zich hier in de aarde zoals uranium en olie. Voor de regering reden genoeg om het gebied verder te ontwikkelen. Om te ontwikkelen dient te worden begonnen bij de gezondheidszorg en daar zijn nog een hoop uitdagingen. Wij bezoeken momenteel vele gezondheidscentra om te zien wat de huidige status is. Het rapport dat we hierover schrijven, gaan we persoonlijk aanbieden aan de minister/First Lady in de hoop dat het wat veranderingen te weeg zal brengen. We zien in ieder geval genoeg mogelijkheden om zaken te verbeteren, ook al maakt dat soms erg verdrietig.

Bodaboda’s zijn een kruising tussen een brommer en motor en staan hier op elke straathoek klaar om je te vervoeren. Ze staan niet als veilig bekend met een gemiddelde van 5 doden per dag in Kampala en Suzanne heeft daardoor zelf nog nooit met de bodaboda durven gaan. Na enkele enge ervaringen, waarbij we met 80 km/uur door het drukke verkeer slalommen, hebben we nu een fijne vaste bodaboda driver die rustig rijdt. Ondanks dat blijft het elke keer weer een avontuur om tussen alle auto’s door, de kuilen in de weg ontwijkend en met stukjes offroad, veilig aan te komen. Voetgangers delven hier in het verkeer het onderspit. Stoplichten bestaan bijna niet en bij een enkel zebrapad wordt gewoon doorgereden. Oversteken is een kwestie van goed timen wanneer je tussen de bodabodas en auto’s door kan rennen.

Tijd is hier erg relatief. ‘s Ochtends rijden we vaak het eerste stuk mee met Suzanne, maar ze is altijd minimaal een half uur later dan gepland. Ook wanneer ze een belangrijke afspraak zegt te hebben, gaat ze te laat weg. Hierdoor zijn wij gestressed dat we te laat komen, maar meestal zijn we prima op tijd. In het ziekenhuis komen de patienten hier massaal om 8 uur naar de polikliniek en brengen vaak de rest van de dag door met het wachten op onderzoeken en de dokter en gaan vaak pas aan het eind van de middag weer naar huis. Ook bij examens beginnen ze soms ruim een uur later. Laatst moest Louisa om 8 uur een praatje houden, maar kwamen we door de regen precies om 8 uur aan. Toch waren we ruim op tijd, want de meeste mensen kwamen pas om half 9 binnen druppelen. Iemand zei een keer tegen ons dat ze alleen een verschil tussen dag en nacht maken en de rest van de tijd niet uitmaakt. Het gekke is dat je er snel aan went. Waar we in Nederland chagrijnig worden als we meer dan 5 minuten moeten wachten op een trein of als er meer dan 3 mensen voor je in de rij staan bij de kassa, merken we dat we het hier helemaal niet erg vinden om te wachten. Haasten kennen ze hier niet en dat maakt het leven best aangenaam. Onze Westerse stress is vrijwel verdwenen uit ons leven..

De afgelopen 2 weken waren in het ziekenhuis de examens van de studenten en arts-assistenten interne. Omdat ze te weinig examinatoren hadden, werden wij ook gevraagd om examens af te nemen. De examens worden hier deels klinisch gedaan, waarbij ze een casus moeten presenteren en verschillende stations moeten afgaan. Bij de casus krijgen ze een uur om een patient te onderzoeken, waarna ze in een half uur hun bevindingen (anamnese en lichamelijk onderzoek), differentiaal diagnose en behandelplan moeten presenteren met lastige vragen tussendoor. Bij de 10 stations krijgen ze 7 minuten om een onderzoek te doen of vragen te beantwoorden. Zo zijn er stations met een ecg, thoraxfoto, microscopie, een acute casus of een deel van het lichamelijk onderzoek. Het niveau is hier vrij hoog, ze weten veel en doen heel uitgebreid lichamelijk onderzoek, omdat er vaak weinig aanvullende diagnostiek aanwezig is. Toch hebben we enkele studenten een onvoldoende gegeven, die een acuut hartinfarct niet op een ecg herkennen of evidente geruizen aan het hart niet horen. Helaas zijn veel patienten erg ziek en eigenlijk te ziek om elke 7 minuten een nieuwe student aan hun bed te krijgen. Ondanks dat laten ze het allemaal toe zonder te klagen (dit zou in Nederland onmogelijk zijn). Opvallend is dat de artsen vaak communicatief niet erg sterk zijn. Waar de opleidingen in Nederland doorspekt zijn met communicatie training, is dat hier totaal niet het geval. De meeste patiënten krijgen geen uitleg en moeten het doen met een snel geschreven recept o.i.d. Dit wordt vaak mede veroorzaakt door het grote aantal patiënten dat door een arts gemanaged moet worden.

Niet alleen in het ziekenhuis is een groot verschil tussen rijk en arm, maar ook daarbuiten merk je het erg. Grote villa’s zijn gebouwd tegenover sloppenwijken waar mensen in kleine zelf gekluste huisjes wonen. De mensen die goed verdienen hebben hier één of meerdere hulpen thuis. Vaak 1 of 2 mensen voor de klusjes binnenshuis en 1 voor buitenshuis. Deze hulpen verdienen 5 – 15 euro per maand en doen daarvoor alles in huis. Koken, wassen, strijken, schoonmaken, oppassen, boodschappen, auto wassen (dagelijks), tuin bijhouden etc.. Ze wonen bij mensen thuis en werken elke dag van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avonds laat. Vaak zijn ze 1x per jaar een paar weken vrij en gaan dan naar hun familie in hun dorpjes ver weg van het werk opzoeken. Ze komen vaak uit arme gezinnen met veel kinderen, een gezin met meer dan 10 kinderen is in de dorpen nog heel gewoon. Van het geld dat ze verdienen betalen ze vaak het schoolgeld van hun kinderen, broertjes of zusjes. Als ze geluk hebben wordt het schoolgeld door hun werkgever betaald, maar dat gebeurt helaas maar weinig. In het begin is het wennen dat je je bord niet zelf naar de keuken mag brengen (doe je dit wel dan ontneem je hun werk) of ergens mee kan helpen. Maar sommige mensen hebben ons al gewaarschuwd dat het leven hier verslavend is en dat we zullen terugkomen, omdat het leven door hulpen thuis een stuk makkelijker wordt.

Tenslotte zijn de mensen hier erg gelovig. De meesten zijn christelijk en een minderheid is islamitisch. Toch ligt er precies in het midden van Kampala op een heuvel een grote moskee. De moskee is deels gebouwd door Ghaddafi en vanuit de minnaret heb je een prachtig uitzicht over de hele stad. De entree van de moskee was tot voor kort gratis, maar sinds de dood van kolonel Ghaddafi krijgt de moskee geen geld meer en moet er worden betaald voor een bezichtiging. De mensen leggen hier alles in de handen van God en hebben vrede met hun meestal zware leven. Zo ook toen wij vroegen of het veilig is in het gebied waar we nu gaan werken volgende week. Ons werd verteld dat er in Amerika ook schietpartijen zijn op scholen en het volgens hun dus nergens ter wereld veilig is. We moesten ons geen zorgen maken, maar vertrouwen dat God ons zal beschermen.

Bij het betreden van het Mulago Hospital komen we in een bijzondere wereld terecht. Een wereld vol van verbazing en niet altijd even fraai. Waar het Uganda Heart Institute (UHI) een, voor Afrikaanse begrippen, hoge standaard nastreeft, daar lijkt enkele verdiepingen hoger geen enkele standaard aanwezig te zijn.

Het UHI is hèt hart instutuut voor de Oost-Afrikaanse regio. Van heinde en verre trekken patiënten dagelijks naar het Mulago Hospital om op afdeling 1C bij de cardiologie van het UHI te komen. De zorg hier is van een redelijk niveau met een vrij goede organisatie. Dit heeft alles te maken met het feit dat patiënten hier voor hun zorg een bijdrage moeten betalen. Voor een simpel hartfilmpje wordt € 7,50 gevraagd en een echo van het hart komt al gauw op € 15,- neer. Voor een nachtje opname op de afdeling betaal je eveneens € 7,50. Voor de meeste Oegandezen zijn dit aanzienlijke bedragen en niet iedereen kan dit zich veroorloven. Het binnenkomen van geld zorgt er echter wel voor dat de beschikbare apparatuur voldoet aan ‘Westerse maatstaven’ en er voldoende verpleging aanwezig is. Het UHI beschikt zelfs over een moderne catheterisatie kamer en een eigen OK waar open hart operaties plaats kunnen vinden.

Zo goed als het op 1C geregeld is, zo slecht is het 3 verdiepingen hoger op 4C geregeld. Hier is namelijk de cardiologie afdeling van het ziekenhuis zelf gevestigd, waar de vele patiënten komen die geen geld hebben voor het UHI. Eén van de cardiologen van het UHI gaat daar visite lopen en we besluiten mee te gaan. Op de afdeling aangekomen struikelen we over de patiënten en vallen zodoende vrijwel letterlijk van de ene verbazing in de andere. In een ruimte voor 6 patienten, niet veel groter dan een basisschoollokaal, liggen ruim 15 patiënten op elkaar gepropt. Voor een enkeling is geen bed aanwezig, waardoor ze met infuus en al op een matje op de grond liggen. De visite wordt gedaan met een co-assistent die in zijn eentje verantwoordelijk blijkt te zijn voor 40 cardiologie patiënten zonder enige vorm vam supervisie. Normaal gesproken zijn de Medical Officers (basisartsen) aanwezig op de afdeling, maar doordat er volgende week examens zijn hebben ze allemaal besloten thuis te blijven. Van veel patiënten is niet helemaal duidelijk waarom ze zijn opgenomen of ze liggen al enkele dagen te wachten op simpele onderzoeken die niet zijn aangevraagd. Om met de patiënten te communiceren is vaak een begeleider nodig en meerdere malen moet een begeleider, slapend onder het bed van de patiënt, worden wakker gemaakt. Bij een visite is de aanwezigheid van een verpleegkundige een must, maar deze zijn in geen velden of wegen te bekennen. Controles worden niet gedaan, waardoor we bij iedere patiënt zelf bloeddrukken e.d. staan te meten, wat extra tijd kost. Na de mannenafdeling houdt de cardioloog het voor gezien. Hij trekt het niet hoe alles is geregeld en gaat weer terug naaar zijn UHI. De arts-assistent van het UHI mag in de middag de vrouwenafdeling doen, waar het zowaar nog chaotischer is dan bij de mannen. Overzicht van patiënten is er niet en tot zes keer aan toe zien we ‘de laatste patiënt’.

De verbazing is ook groot bij de pathologie die we zowel in het UHI als in het ziekenhuis zelf zien. Naast de veel voorkomende reumatische hartziekten zien we ook een hoop patiënten met aangeboren hartafwijkingen en de problemen die daardoor veroorzaakt worden. In Nederland zien we ook wel aangeboren afwijkingen, maar hier zien we regelmatig oudere patiënten (van bijv. 40 jaar) die voor het eerst bij de dokter komen en een ontzettend grote aangeboren hartafwijking hebben (zoals een volledig VSD). In Oeganda is geen consultatiebureau systeem zoals bij ons en voordat iemand naar een dokter gaat moet er wel echt iets aan de hand zijn. Veel patiënten hebben als gevolg van hun afwijking een veel te groot hart en ontwikkelen hartfalen. Behandeling is hier alleen middels medicatie, vaak te duur, mogelijk en operaties om de problemen definitief op te lossen zijn niet voorhanden. Gelukkig was vorige week een operatie team van ‘Chain of Hope’ op de afdeling aanwezig, waardoor sommige jonge kinderen een toekomst krijgen. Verder valt het op dat patiënten, hoe ziek dan ook, gewoon moeten wachten. Zo kan het gebeuren dat een zes dagen oude baby met flink zuurstofgebrek (saturatie 80% i.p.v. 100%) gewoon een uur in de wachtkamer zit. Triage bestaat hier niet.

Ons registratie proces zorgt ook voor de nodig verbazing. Na 3 weken is de registratie nog steeds niet geregeld. Een maand voor vertrek was alles ingeleverd en akkoord, maar bij aankomst bleek nog niets te zijn gedaan met onze formulieren. Met het aanbreken van de 4e week lijkt alles toch goed te komen. De registratie is afgerond en ligt op het bureau van de registratiecommissie nog te wachten op een handtekening.

Wellicht de meeste verbazing kregen we toen we hoorden dat de kliniek waar Chris zou gaan werken nog niet helemaal af is en er nog enkele zaken geregeld moeten worden voor de kliniek kan gaan. De voorzitter van de organisatie waarvoor we hier zijn, meldde tijdens ons bezoek aan hem in Londen dat de kliniek al ‘up and running’ was en Chris aan de slag zou kunnen en wellicht zou kunnen belpen bij de verdere ontwikeling. Afgelopen week hebben we de kliniek voor het eerst gezien. Het blijkt een leeg gebouw te zijn dat van ellende uit elkaar valt. Het heeft meer weg van een ruïne dan een aanstaande kliniek met overal kapotte ramen, muren die vrijwel kaal zijn met afbladderend stucwerk en geen water of elektriciteit.

Eén van de veel voorkomende hartafwijkingen bij zowel kinderen als volwassenen is reuma van het hart (reumatisch kleplijden). Een afwijking die in Nederland vrijwel niet voorkomt en zeer gemakkelijk te voorkomen is. Wat begint met onschuldige keelpijn als gevolg van een keelontsteking eindigt hier met de regelmaat van de klok in deze hartafwijking, doordat de bacterie die de keelontsteking veroorzaakt via het bloed naar het hart gaat en daar de hartkleppen dusdanig beschadigt dat ze niet meer normaal kunnen functioneren. In Nederland worden patiënten bij aanhoudende en ernstig keelontstekingen behandeld door hun huisarts, maar in Oeganda gebeurt dit niet. Als een patiënt met aanhoudende keelpijn en koorts hier naar de dokter gaat zal vrijwel altijd alleen aan malaria worden gedacht en behandeling met anti-malaria medicatie en paracetamol worden gestart. De klachten verdwijnen door de paracetamol, maar de bacterie heeft vrij spel om naar het hart te verhuizen en daar onherstelbare schade aan te richten. Jonge kinderen komen hierdoor in het ziekenhuis terecht met een nauwelijks functionerend hart. De enige behandeling en definitieve oplossing, het vervangen van de klep(pen), is hier niet aanwezig. Patiënten die het zich kunnen veroorloven gaan hiervoor naar het buitenland. De ongelukkige groep die dit niet kan betalen wordt zo goed mogelijk met medicatie behandeld in de hoop dat het hart het nog een tijdje vol zal houden.

Opvallend is het optimisme van de mensen. Mensen die ernstig ziek zijn komen op ons niet ziek over doordat ze vrolijk blijven. Ook bij het rondlopen in de buurt van ons huis valt dit op. Kinderen die leven in kleine houten huisjes langs een zandweg komen vrolijk naar buiten gerend om ons te bewonderen als we langslopen. Lachend en ‘blanke’ roepend komen sommigen naar ons toe gehold om ons te omhelsen en opgetild te worden. Vol enthousiasme gaan we hierin mee en we zwaaien alsof we de koning zijn naar iedereen.

Rondlopen is niet altijd even goed mogelijk. Het is momenteel regenseizoen in Oeganda en dat is af en toe goed te merken. Als we ‘s ochtends naar het ziekenhuis gaan en Suzanne ons niet kan brengen gaan we met de bodaboda (soort motor). Soms vertrekken we in de stromende regen. De weg naar beneden is door de overvloed aan water veranderd in een waterval en zo rijden we met zijn drieën (bodadriver en wij achterop) gekleed in een puncho de helling af op weg naar het werk. Slingerend tussen de plassen door manoevreert de driver zijn bodaboda over de drijf natte wegen. Het enige wat wij kunnen doen is hopen dat we niet onderuit gaan als hij het gas weer vol open trekt. Ook op de terugweg zorgt de regen voor een bijzonder tafreel. Als we aankomen bij de voet van de heuvel waar we verblijven, moeten we in de gietende regen nog omhoog lopen. We besluiten dat de beste optie is om dit op blote voeten te doen, omdat we anders onze schoenen door een combonatie van regen, zand en klei weg kunnen gooien. Dit levert veel gelach op van de Oegandezen langs de kant van de weg, die blijkbaar niet gewend zijn om twee blanken op blote voeten te zien lopen. We zorgen hiermee voor veel lol terwijl de regen de weg verandert in een modderstroom.

Na een korte tussenstop in Rwanda zijn we na ruim 9 uur vliegen aangekomen in Oeganda. De vlucht viel ons erg mee mede door de vele films en het voedselpakket van de moeder van Chris. Al snel hadden we onze backpacks gevonden en waren we door de douane heen. Na een uurtje wachten en vele taxichauffeurs te hebben afgepoeierd, werden we eindelijk opgehaald.

Kampala is berucht om zijn chaotische verkeer en vele files en ook zij hadden vastgestaan en waren daarom laat. Van Entebbe rijden we in een klein uurtje naar Kampala waar we verblijven bij Suzanne, de zus van de voorzitter van Doctors for Africa (DFA). Ze woont in een prachtig groot huis met twee werksters waardoor we helemaal niets hoeven (lees: mogen) doen in huis.

Op maandag gaan we naar het Mulago ziekenhuis. Dit is het grootste ziekenhuis in Oeganda en mensen komen vanuit het hele land hierheen. Louisa gaat hier werken bij het Heart Institute. Chris zou eigenlijk in de kliniek van DFA gaan werken, maar deze blijkt nog niet af te zijn. De kliniek zou de week voor we aankwamen klaar zijn, maar zoals vele andere dingen in Afrika heeft dit enige vertraging opgelopen. Dus gaat ook Chris nu eerst bij het Heart Institute werken en proberen we te regelen dat hij de komende weken nog in een andere kliniek kan werken. Onze eerste werkdag is maar kort, omdat we meteen een middag vrij hebben om naar de ambassade te gaan voor de inhuldiging. Toch horen we ‘s ochtends bij de grote visite al mooie/bizarre hartgeruizen bij een jong meisje met rheumatisch kleplijden, iets wat we in Nederland niet meer zien, en zijn we bij een angiografie in een super moderne cath kamer.

Na een heerlijke lunch bij het Nederlandse tentje “Brood”, gaan we naar de ambassade. Daar zien we met vele andere Nederlanders de inhuldiging live op een groot scherm. ‘s Avonds is het feest op de residentie van de ambassadeur en omdat dat net te ver lopen is, gaan we daarheen met de bodaboda. Bodaboda’s zijn motortaxis die berucht zijn om hun vele ongelukken. Ze zijn echter heel handig omdat ze tussen alle files en chaotische kruispunten heen kunnen rijden. Bij Louisa zorgt dit voor enige angstige momenten, maar Chris geniet met volle teugen. Het feest op de residentie is geweldig met vele Nederlanders en oeandezen (o.a. de minister van buitenlandse zaken). Na het zingen van ons beider volkslied en het proosten op de nieuwe koning kan het feest losbarsten.

Onder het genot van een drankje (ze hadden zelfs een Grolsch bar neergezet) en vele nederlandse hapjes (o.a. kaas, haring, paling, bitterballen, oliebollen en loempia’s voor Louisa), praten we met andere vrijwilligers over hun ervaringen in Oeganda.

De volgende dag zijn we vrij, omdat 1 mei hier een nationale feestdag is. Chris wordt helaas die avond ziek en brengt de nacht grotendeels op de badkamer door. De volgende dag blijven we maar thuis zodat hij kan uitzieken. Suzanne is bang dat Chris malaria heeft, maar aangezien de incubatietijd 7 – 14 dagen is, lijkt dat erg onwaarschijnlijk. Gelukkig knapt hij weer snel op en kunnen we vrijdag gewoon naar ons werk. In de stromende regen stappen we ‘ s ochtends op de bodaboda om op tijd op ons werk te zijn, want op vrijdagen staat het verkeer in Kampala de hele dag vast.

Nog 4 nachten slapen en dan zullen we eindelijk vertrekken voor ons avontuur van 4 maanden in Oeganda en Kenia. Na een lange voorbereiding zullen we vanaf 29 april als arts werkzaam zijn in Afrika met als doel daar een kleine en bescheiden bijdrage te leveren aan de gezondheid van de vaak arme mensen. Louisa heeft onbetaald verlof opgenomen en Chris stopt kortdurend met zijn werk als waarnemend huisarts in Leiden / Den Haag.

Het lastige bij de voorbereiding is de vraag wat je mee neemt als je 4 maanden als arts gaat werken in Afrika. Naast de standaard zaken als kleding, toiletspullen en paspoort moeten een aantal medische instrumentaria mee (bijv. stethoscoop, bloeddrukmeter, otoscoop etc). Dit alles neemt een hoop plaats in beslag, waardoor we 3x moeten nadenken voor we nog een shirtje in onze tas stoppen.

De tas van Louisa is natuurlijk al vrijwel volledig ingepakt. Chris heeft wel het één en ander bij elkaar gelegd maar zal waarschijnlijk pas de avond voor het vertrek definitief zijn tas inpakken.

We vertrekken zaterdag van Amsterdam naar Entebbe om van daaruit naar onze basis voor de komende 2 maanden, Kampala (hoofdstad van Oeganda) te reizen. Louisa zal in het lokale ziekenhuis gaan werken en Chris gaat in een kleine kliniek werken. Deze uitzending is geregeld via een Britse organisatie; Doctors For Africa (zie www.doctorsforafrica.org ).

Na de eerste 2 maanden reizen we door naar Lwanya (west Kenia) om daar 6 weken te werken op de huisartsenpost van Rotary Doctors Nederland (zie http://www.rotarydoctors.nl )

Op ons afscheidsfeestje hebben een hoop vrienden geld gegeven, waarvoor dank, om dat lokaal te kunnen besteden aan medische zorg of wat we dan ook tegenkomen, met als doel de mensen daar (voor zover mogelijk) een steuntje in de rug te geven. We zullen proberen jullie via deze site vanuit Oeganda en Kenia op de hoogte te houden.

Louisa & Chris